از یک رویکرد تکثرگرایانه به مقوله دین و دینداری، می توان اصطلاح «سبد دینداری» را مطرح نمود. در این استعاره دین به مثابه باغی از میوه ها یا محصولات گوناگون در نظر گرفته شده است که هر فردی مبتنی بر ارزش ها و گرایش های خود، سبد دینداری خود را پر می کند. در این نگاه مسلما محتوای سبد دینداری هیچ دو فردی یکسان نیست، اما نمی توان گفت که این افراد «دیندار» نیستند.

معمولا سیاستگذاران فرهنگی به تغییر فرهنگ جامعه در جهت آنچه «ارزش های حقیقی» می دانند علاقه دارند و در این راستا کوشش می کنند. این مساله در جوامع ایدئولوژیک که حاکمان به یک ایدئولوژی خاص(دینی یا غیر دینی) سرسپردگی دارند شدیدتر می شود و بعضا تحت نام «مهندسی فرهنگی» مطرح می گردد. منظور از مهندسی فرهنگی تغییر حساب شده فرهنگ جامعه از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب در یک روند کنترل شده و زمان مند است. در جامعه ما نیز مهندسی فرهنگی به عنوان یک امر مطلوب از جانب سیاستگذاران مطرح شده و در این راستا حتی نشریه ای نیز تحت این نام منتشر می شود. اما سوال اینجا است که آیا اساسا مهندسی فرهنگی ممکن است یا غیر ممکن؟

طرح پژوهشی توسعه زیارت و مباحث آن در گام اول این بحث را پیش می کشد که شهر زیارتی چیست و چه تعریفی می توان از آن ارائه داد. رویکردهای مطالعات گردشگری عمدتا شهر زیارتی را دارنده یک جذابیت گردشگری خاص می دانند که موجب نوعی گردشگری ویژه(گردشگری زیارتی) می شود. با این حال بایستی تفاوتی نیز بین شهر زیارتی و شهر مذهبی گذارد.

در مورد موضوع مورد مطالعه جامعه‌شناسی نظرات مختلفی ابراز شده و از آغاز تاسیس این رشته تا کنون، مورد بحث و اختلافات زیادی بوده است. از شاخص ترین این اختلافات، تفاوت نظر دورکیم با ماکس وبر است که اولی موضوع جامعه‌شناسی را چیزی به نام «واقعیت اجتماعی» می دانست و دیگری با رویکردی نام گرایانه آن را تا حد بررسی «کنش اجتماعی» به سطح آنچه جامعه‌شناسی خرد نامیده می شود، می رساند. هر چند امروزه معمولا سعی می شود که جنبه های خرد و کلان جامعه‌شناسی در نظر گرفته شود و این نکته در تعریف علم جامعه‌شناسی نیز لحاظ گردد، ولی همچنان تعاریفی که از موضوع این رشته ارائه می شود به یک همگرایی نهایی نرسیده است و این مساله را می توان با مراجعه به کتاب های مبانی جامعه‌شناسی به راحتی دریافت.

هدف این نوشتار آن است که به بررسی جامعه شناسی بپردازد و چنانچه از عنوان آن پیداست، نه تنها ادعای نگارنده در این مورد آن است که جامعه شناسی هنوز نتوانسته این معیارها را لااقل به میزان کافی به دست آورد، بلکه چشم اندازی در آینده را جستجو می کند تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا جامعه شناسی خواهد توانست به این معیار ها دست یابد یا خیر؟

آنچه امروزه در ادبیات رسمی عاشورا بیان می شود، بر محوریت قیامی است که امام حسین(ع) بر علیه «نظام جور بنی امیه» بر پا کرد. در این بیان، حسین بن علی(ع) وظیفه خود می دانست که علیه یزید که فردی بود متجاهر به فسق قیام کند و کوفیان که قرار بود از ایشان حمایت کنند، خلف وعده کردند و حادثه عاشورا با سرکوبی این قیام رقم خورد. از این رو، هدف حسین(ع) در قالب «نهی از منکر» متجلی می شود که البته این نهی از منکر در بالاترین حد خود در شکل قیام مسلحانه ظاهر گردید. در این نوشتار، به این مساله پرداخته می شود که اساسا آیا امام حسین «قیام کرد» یا اینکه تنها هدف وی عدم بیعت با ساختار نوینی بود که می خواست جایگزین ساختار سیاسی خلافت شود.

رخداد غدیر خم و مباحث پیرامون آن امری مورد مجادله بسیار در میان علمای دینی فرقه های شیعی و سنی از دیرباز بوده و امروز نیز همچنان پس از 1400 سال ادامه دارد. علمای عظام امروزه به جای اینکه همّ و دانش خود را صرف تلاش در تطبیق ارزش ها، هنجارها و نظام جزاهای دینی با وضعیت اجتماعی روز کنند و وعظ خود را در «حسن خلق و خوبی اخلاق» بگردانند، جدّ بسیار در یافتن دلیلی دیگر بر هزار و یک برهان اقامه شده بر حقانیت ولایت امیرالمومنین پس از پیامبر و جستجوی آپدیت ترین استدلال های علمای «آنطرفی» و اقامه پاسخ های دندان شکن بر این استدلال ها می کنند تا بدین وسیله سهم خود در دفاع از «حریم ولایت» را پرداخت و برات شفاعت معصومین علیهم السلام را در آن دنیا دریافت نمایند. نگارنده هر چند در نوشتاری دیگر پیرامون این مساله قلم زده است، ولی به نظر می رسد بتوان با نگرشی جامع به وضعیت سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی آن روز، منطق و تفسیر کنش پیامبر(ص) را بهتر دریافت و چنین دریافتی را به عنوان یک نقطه اتفاق شیعه و سنی اخذ کرد.

مشخصه آنچه معمولا تحت عنوان فیلم های داستانی نامیده می شوند، پیگیری یک روایت از ابتدا تا انتهای فیلم است. هر روایتی متشکل از شخصیت هایی است که داستان بر محوریت آنها شکل می گیرد، اتفاقاتی که برای این شخصیت ها اتفاق می افتد و نحوه واکنش آنها به این رخدادها. در واقع در هر روایتی تز شخصیت وجود دارد، آنتی تز رخداد یا اتفاق وجود دارد، و سنتزی که حاصل نحوه مواجهه شخصیت با اتفاق است و خود رخداد بعدی را رقم می زند.

اول اینکه مبنای پاسخگویی به این سوال، تعریفی است که من در یادداشت قبلی از فیلم اجتماعی ارائه داده ام. مسلما مدعی این نیستم که این تنها تعریف یا شاید بهترین تعریف است. از دیدگاه تعامل گرایی می توان به هر فیلمی که تعامل های اجتماعی رو محور اصلی فیلمش قرار می ده، فیلم اجتماعی گفت. اما ثمره این نوع نگاه و یادداشت نویسی آن است که یک خط مجزایی از نقد اجتماعی فیلم ترسیم شود که راه و شیوه خود را از نقد نویسی سینمایی فیلم جدا کند و دارای مبانی نظری خودش باشد.